Sagan

Hrepparígur

Þegar vinna hófst við úttekt og uppbyggingu hafnarmannvirkja höfðu Keflavíkurhreppur og Njarðvíkurhreppur verið sameinaðir. Það var gert árið 1908 og stóð til ársins 1942 en þá var hreppunum slitið, meðal annars vegna ágreinings í hafnarmálum. Umfjöllun um uppbyggingu hafnar í Njarðvík eða Keflavík var því hitamál og fannst mörgum Keflvíkingum ótækt að byggja upp í Njarðvík þótt álit verkfræðings lægi að baki. Bæði Atvinnu- og samgöngumálaráðuneyti og Vitamálaskrifstofa komu að málinu og alltaf þótti Njarðvík betri kostur en uppbygging hafnarmannvirkja á Vatnsnesi, sem var meðal þeirra svæða sem litið var til í Keflavík. Útgerðarmenn í Keflavíkurhreppi höfðu hins vegar augastað á Keflavíkurgróf. Til að gera langa sögu stutta í lendingu fyrstu hafnar í sameiginlegum hreppi Keflavíkur og Njarðvíkur varð niðurstaðan sú að Óskar Halldórsson útgerðarmaður samdi við landeiganda Vatnsness um réttindi til bryggjugerðar og fékk til afnota þau gögn sem til voru eftir athuganir um fýsileika þess að byggja þar upp hafnarmannvirki. Gerð bryggjunnar lauk árið 1933 en hún nýttist ekki vélbátum.

Uppbygging hefst við Njarðvíkurhöfn

Um 1940 hófust fyrir alvöru umræður um uppbyggingu stórrar hafnar í Njarðvík. Áætlanir lutu að því að reisa 160 m langan garð út frá Klapparnefi og um 400 metra langan hafnargarð úr grjóti og steinsteypu suðaustur af Klapparnefi. Dýpi við hafnargarðinn yrði fimm til átta metrar. Innan við Klapparnef og að bryggju Magnúsar Ólafssonar í Höskuldarkoti átti síðan að koma 3500 fermetra landfylling. Um líkt leiti hófust athuganir á vegum ríkisins á gerð öruggrar hafnar á sunnanverðum Faxaflóa og beindist þá athygli manna að uppbyggingu hafnar í Ytri Njarðvík. Þótti staðurinn álitlegur þar sem hægt yrði að loka víkinni með tveimur görðum beggja vegna víkurinnar og gerð skjólgarðs. Léleg hafnarskilyrði við sunnan- og vestanverðan Faxaflóa þótti standa fiskveiðum í flóanum fyrir þrifum.

Árið 1942 var skipuð nefnd á alþingi sem átti að koma með tillögur sem gætu styrkt stöðu sjávarútvegsins í landinu. Í greinargerð þingsályktunartillögu millinefndar í sjávarútvegsmálum frá því ári kemur fram að endurnýjun skipaflotans væri eitt af stærstu viðfangsefnum komandi ára, en lítil endurnýjun hafði verið í fiskiskipaflotanum á árunum fyrir stríð. Hagur sjávarútvegsins vænkaðist þó á stríðsárunum og þótti brýnt að bæta aðstöðu í þeim verstöðum sem aðkomubátar leituðu helst til.

Á þessum tíma var algengt að bátar væru gerðir út annarsstaðar en frá heimahöfn hluta úr ári. Sjávarútvegsnefnd lagði því til að svokallaðar landshafnir yrðu stofnaðar á vænlegum útgerðarstöðum víðsvegar um landið. Þegar nefndin hætti störfum árið 1945 hafði hún einungis kannað möguleikann á byggingu landshafnar í Njarðvík. Hugmyndirnar voru sem fyrr þyrnir í augum útvegsmanna í Keflavík og bentu þeir á uppbygginguna á Vatnsnesi. Hreppsnefndir Njarðvíkur og Keflavíkur stóðu að sameiginlegu áliti um að meðfram uppbyggingu landshafnar í Njarðvík yrðu gerðar endurbætur á höfninni á Vatnsnesi. Sjávarútvegsnefnd alþingis tók sjónarmið hreppsnefndanna til greina og lagði fram tillögu á alþingi árið 1945 um landshöfn í Keflavíkur- og Njarðvíkurhreppum. Hvergi á landinu þótti nefndarmönnum brýnna að gera úrbætur í hafnarmálum.

Fyrstu hafnarlögin líta dagsins ljós

Tillagan markaði tímamót í uppbyggingu hafnarmannvirkja á Íslandi. Ekki aðeins voru samþykkt lög á alþingi árið 1946 um landshöfn í Keflavíkur- og Njarðvíkurhreppum, þar sem m.a. kom fram að ríkissjóður skyldi alfarið kosta gerð hafnarmannvirkja í hreppunum sem yrði þá í eigu ríkisins, heldur voru sett fyrstu lög sem tóku til allra hafna á landinu. Markmið laganna var að stuðla að aukinni útgerð fiskiskipa.

Eftir lagasetninguna hófust viðræður við landeigendur í Ytri Njarðvík sem lauk í september 1947 með kaupum á landi við víkina og þeim hafnarmannvirkjum sem þar voru. Lengra var í kaup á landi við Innri-Njarðvík en samningar við aðallandeiganda þar tókust ekki fyrr en árið 1949. Að lokum eignaðist ríkið landið við Vatnsnes árið 1955.

Endurbætur á grunnum núverandi Norður- og Suðurgarðs

Á sama tíma og hreppsnefndir Keflavíkur og Njarðvíkur unnu að gerð sameiginlegrar tillögu til alþingis um uppbyggingu landshafna í hreppunum áttu útgerðarmenn í Njarðvík í viðræðum við Vita- og hafnarmálaskrifstofu um framkvæmdir við hafnarmannvirki í Njarðvík. Sumarið 1945 var Höskuldarkotsbryggja (grunnur núverandi Norðurgarðs) lengd umtalsverð að undirlagi Karvels Ögmundssonar útgerðarmanns, sem átti eftir að láta mikið að sér kveða í uppbyggingu hafnarmannvirkja í Njarðvík. Stríðsárasjóðirnir voru að klárast og þar sem miklir hagsmunir voru í húfi fyrir útgerð Karvels, sem rak Hraðfrystihús Njarðvíkur ásamt bróður sínum Guðmundi Þórarni með löndunaraðstöðu við höfnina í Ytri Njarðvík, gekk hann í verkið. Karvel sat í fyrstu stjórn hafnarinnar og átti þar langa stjórnarsetu og var því vel kunnugt um fjárhagserfiðleika hafnarinnar. Fyrirtækið tók meðal annars að sér að lengja bryggjuna um 18 metra árið 1947 fyrir Landshöfnina Keflavík-Njarðvík og sumarið 1948 lagði hann til að hraðfrystihúsið lánaði ríkissjóði kr. 250.000 til framkvæmda við bryggjuna í Ytri Njarðvík og fengi greitt í ríkisskuldabréfum. Var það samþykkt og í framhaldi var hafist handa við byggingu svokallaðrar Frystihúsabryggju eða Karvelsbryggju eins og hún var gjarnan kölluð. Skipasmíðastöð Njarðvíkur sá um að steypa kerin sem notuð voru í bryggjugerðina, sem lauk síðla árs 1948. Frystihúsabryggjan er grunnur núverandi Suðurgarðs. 

Mikill vöxtur á komandi árum

Á komandi árum varð mikill vöxtur í uppbyggingu hafnarmannvirkja í Ytri Njarðvík. Sumarið 1949 var hafnargarðurinn lengdur um 26 metra og varnargarðurinn við Klapparnefi um 30 metra, auk þess sem 44 metra skjólveggur var steyptur á hafnargarðinum. Enn fremur var Höskuldarkotsbryggja hækkuð í fulla hæð og dekk steypt yfir. Aftur var hafnargarðurinn lengdur um 12,3 metra árið 1951 og um 11 metra ári síðar. Árið 1955 var bátabryggjan eða Ársælsbryggja, nefnd eftir útgerð bátsins Ársæls, lagfærð lítillega. Enn var varnargarðurinn við Klapparnef lengdur um 12 metra árið 1957. Ári síðar voru gerðar lagfæringar á dráttabrautinni í Ytri Njarðvík en stopp kom í framkvæmdir við höfnina árið 1957 sem varði í sex ár.

Þegar hér var komið sögu var Bragabryggja, trébryggja sem eigendur trillubáta höfðu notað og Skipasmíðastöð Njarðvíkur hafði skjól af, orðin mjög hrörleg og óttuðust menn að hún þyldi ekki álagið ef stærri bátar legðust að henni. Forvígismenn Skipasmíðastöðvar Njarðvíkur lögðu áherslu á að bryggjan yrði bætt. Samgönguráðuneytið veitti heimild fyrir því og var stjórn Landshafnarinnar gert að finna fé til framkvæmdanna. Magnús Konráðsson verkfræðingur hjá Vita- og hafnamálaskrifstofu gerði áætlun um 55 metra langan varnargarð við dráttarbrautina. Skipasmíðastöðin í Njarðvík tók að sér byggingu hans og lauk framkvæmdum haustið 1958. Allar frekari framkvæmdir við höfnina í Ytri Njarðvík lágu niðri í nokkur ár, þó úrbóta væri þörf. Bragabryggja er löngu komin undir athafnasvæði Skipasmíðastöðvar Njarðvíkur en þess má geta að húsnæði fyrrum Vélsmiðju Njarðvíkur stóð við enda bryggjunnar.

Stjórn Landshafnarinnar gerði árið 1959 sex ára áætlun um gerð hafnarmannvirkja á vegnum fyrirtækisins. Í henni var gert ráð fyrir að höfnin í Ytri Njarðvík gæti afgreitt þrjú flutningaskip samtímis, 25 fiskibáta allt að 150 tonn að þyngd og að komið yrði upp leguplássi fyrir allt að 150 fiskibáta, hvert um sig 75 til 150 tonn. Magnús gerði úttekt á hafnarmannvirkjunum í Ytri Njarðvík og lagði til að hafnargarðurinn yrði lengdur um 50 metra og breikkaður um 2 metra, úr 10 í 12. Að auki yrði Ársælsbryggja lengd um 95 metra. Ekki fékkst fjármagn til verksins. Ársælsbryggja er nú komin undir landfyllingu. 

Keflvíkingar og Njarðvíkingar knýja fram úrbætur á Landshöfninni

Útgerðarmenn í Keflavík og Njarðvík voru orðnir langþreyttir á aðstöðuleysinu og í september 1962 héldu bæjarstjórn Keflavíkur, hreppsnefnd Njarðvíkur og stjórn Landshafnarinnar sameiginlegan fund þar sem m.a. var rædd óánægja með frammistöðu stjórnvalda í málefnum hafnarinnar. Skorað var á fundarmenn að þrýsta á þingmenn kjördæmisins að afla fjármagns til úrbóta við Landshöfnina. Á öðrum fundi um málefni hafnarinnar var samþykkt ályktun þar sem lýst var yfir stuðningi við áætlun stjórnar Landshafnarinnar frá 1959.

Talið er að samstaða Keflvíkinga og Njarðvíkinga hafi orðið til þess að barátta þeirra um úrbætur á Landshöfninni næðu fram að ganga. Fjárveiting fékkst fyrir lengingu hafnargarðanna í Ytri Njarðvík, Norður- og Suðurgarði, og hófust framkvæmdir árið 1963. Eftir útboð kom það í hlut Efrafalls sf. að sjá um framkvæmdir og stóðu þær yfir í tæp sjö ár. Ytri garðurinn, Norðurgarður, var kláraður á undan og hann afhentur hafnaryfirvöldum í árslok 1966 en gerð Suðurgarðs lauk snemma árs 1970. Garðarnir tveir eru T-laga og í fyrsta sinn voru notaðir holsteinar fylltir með steypu við gerð hafnargarða en fram að því höfðu steypt ker verið allsráðandi í hafnargerð á Íslandi. Árið 1975 var frekari grjótvarnargarður gerður á Norðurgarði og athafnasvæði stækkað en mikið óveður gekk yfir landið í janúar það ár og skemmdi garðinn sem fyrir var. Þeim framkvæmdum lauk árið 1978 og batnaði löndunaraðstaða við höfnina mikið í kjölfarið. Grjótið í varnargarðinn var tekið úr námu nyrst í Keflavík.

Árið 1981 hófst vinna við dýpkun á utanverðum haus Norðurgarðsins. Jafnframt voru 45 metra stálþil sett niður til lengingar á viðlegukanti utan á hafnargarðinn. Þar með var kominn viðlegukantur með 7,5 til 9 metra dýpi fyrir skip allt að 130 metra að lengd. Jafnframt var malbikað 7.000 fermetra gámasvæði sem var m.a. nýtt við flutninga Varnarliðsins um höfnina á þeim tíma. Framkvæmdum lauk árið 1982 og með þeim jókst þjónustugeta Njarðvíkurhafnar gagnvart stærri skipum.



Bæjarstjórn eignast Landshöfnina

Þau tímamót urðu um áramótin 1989/90 að samgönguráðherra og fjármálaráðherra, fyrir hönd ríkisins, afsöluðu bæjarstjórnum Keflavíkur og Njarðvíkur Landshöfnina Keflavík-Njarðvík og breyttist nafnið jafnframt í Höfnin Keflavík-Njarðvík. Við yfirtöku hafnarinnar var fjármagn tryggt til viðhalds og framkvæmda og vilyrði gefin um fjárveitingu á næstu árum. Í framhaldi hófust áform um lagningu tengivegar milli hafnarsvæðanna í Keflavík og Njarðvík, svokallaðs Bakkavegar. Hann var kominn í ökuhæft ástand árið 1991 og var mikil samgöngubót fyrir sjávarútveginn. Í framhaldi átti svo að kanna möguleika á gerð smábátahafnar í Gróf sem gæti rúmar allt að 50 smábáta. Framkvæmdir við Smábátahöfnina hófust undir árslok 1991 og lauk 1995. Höfnin var þó vígð formlega 27. nóvember 1992.

Um áramótin 1991/1992 var aðsetur Fiskmarkaðs Suðunesja flutt að Hafnarbakka 13 við Njarðvíkurhöfn. Samhliða flutningi fiskmarkaðarins var komið upp löndunarkrana á Norðurgarði. Einnig hófst gerð uppfyllingar milli hafnargarðanna sem skapaði gott athafnasvæði og greiðfæra leið með fisk í hús Fiskmarkaðsins. Markaðurinn var starfræktur við Njarðvíkurhöfn til ársins 2009 þegar húsnæðið var selt til Saltvers hf.

Árið 1995 lét Njarðvíkurhöfn reisa ísturn við höfnina og var húsnæðið leigt Sigurði Hallgrímssyni. Sigurður flutti ísvélar frá Garði og rak ísverksmiðju til ársins 1999 en seldi þá Njarðvíkurhöfn reksturinn sem hefur rekið ísturninn síðan. Sala þessarar þjónustu miðast við afhendingu við húsgafl verksmiðjunnar en þangað geta kaupendur sótt vöruna ýmist í ílát eða beint um borð í viðkomandi fiskiskip.

Sveitarfélögin Keflavík, Njarðvík og Hafnir voru sameinuð í júní árið 1994 og þá bættist Hafnahöfn við sem hluti hafnarinnar Keflavík-Njarðvík. Hafnarsamlag Suðurnesja var stofnað í ársbyrjun 1997 með samruna hafnarinnar Keflavík-Njarðvík og hafnanna í Vatnsleysustrandarhreppi og Gerðahreppi. Hafnarsamlaginu var slitið í árslok 2002 og tók Reykjaneshöfn til starfa í núverandi mynd í desember sama ár.

Frekari uppbygging Njarðvíkurhafna og framtíðaráform

Árið 2003 hófst vinna við lengingu grjótvarnargarðs í Njarðvíkurhöfn sem gerður var árið 1978 en hún þótti ekki veita fullnægjandi skjól. Þeirri vinnu lauk árið 2004 og var grjótvarnargarðurinn lengdur um 60 metra. Sú lenging bætti viðlegu í höfninni til muna.

Stærri fiskiskipum er að jafnaði skipað til viðlegu í Njarðvíkurhöfn. Höfnin er jafnframt skammtímaviðleguaðstaða fyrir fiskiskip sem nýta sér þjónustu Skipasmíðastöðvar Njarðvíkur. Töluverður fjöldi fraktskipa var einnig í Njarðvíkurhöfn á árum áður en hefur að mestu flust yfir til Helguvíkurhafnar með uppbyggingu iðnaðarsvæðis þar.

Allt frá 2020 hófst undirbúningur að stækkun hafnarsvæðisins í Njarðvík, m.a. á athafnasvæði Skipasmíðastöðvar Njarðvíkur á suðursvæði Njarðvíkurhafnar, til að mæta hugmyndum að uppbyggingu til framtíðar. Hafin eru uppbygging á hafnarsvæðinu með dýpkun og byggingu sjóvarnargarðs í samræmi við viðkomandi hugmyndir.

Á árinu 2024 hófst uppbygging í Njarðvíkurhöfn sem staðið höfðu til um árabil. Sú uppbygging felst í byggingu skjólgarðs fyrir núverandi hafnarmannvirki og dýpkun innan hafnarsvæðis. Fyrsti áfangi hófst á vormánuðum með dýpkun og lauk þeim verkþætti á fyrri hluta ársins 2025. Á sama tíma var farið í útboð á öðrum áfanga sem er bygging skjólgarðs og lauk framkvæmdinni á haustmánuðum 2025. Þriðji áfangi þessarar framkvæmdar felst í byggingu 200 metra viðlegukants innan skjólgarðsins ásamt annarri hafnaraðstöðu honum tengdum. Sú framkvæmd hófst árið 2026 og mun garðurinn skapa höfninni einstaka aðstöðu sem lífhöfn til framtíðar.

Samantekt: Svanhildur Eiríksdóttir

Hafnarstjórar við Landshöfnina Keflavík-Njarðvík, síðar Reykjaneshöfn (frá 1994)

Þórhallur Vilhjálmsson 1946-1949

Ragnar Björnsson 1950-1979

Ágúst Jóhannesson 1979-1986

Pétur Jóhannsson 1987-2015

Halldór Karl Hermannsson 2015 – nú